Hoe werkt de dramadriehoek in de praktijk?

De dramadriehoek in de praktijk. Zou je het zeggen als het anders was?

De dramadriehoek van Stephen Karpman beschrijft hoe mensen onder spanning in drie rollen schieten: slachtoffer, aanklager en redder. De rollen voelen behulpzaam en houden iedereen gevangen in een patroon waarin niemand werkelijk verantwoordelijkheid neemt. Dit artikel laat aan één moment uit een dierenartsenpraktijk zien hoe die dans eruitziet, en hoe je eruit stapt via de winnaarsdriehoek.

Haar ogen vulden zich met tranen. Een paar seconden later trok haar gezicht strak. Ze keek haar leidinggevende aan en zei op harde toon:

En als jullie eigenlijk geen tijd hebben om mij in te werken, dan begrijp ik dat heus wel hoor. Ik zie hoe druk het hier is. Maar zeg dat dan. Dan kan ik mijn eigen keuzes maken.

Ze was nog maar twee weken in dienst als jonge dierenarts. Tot dat moment was ze stil geweest. Ingetogen, misschien een beetje onzichtbaar. En ineens was ze daar, fel en krachtig, en tegelijk wanhopig en geraakt.

Een paar minuten eerder had ik haar voorgesteld om de laatste patiënt van de dag, een simpele vaccinatie, zelf te doen. Goed voor haar ontwikkeling, dacht ik. En eerlijk gezegd ook fijn als ik iets eerder naar huis kon. Mijn voorstel raakte iets ouds. Iets wat eerder die week was gebeurd: een avondspreekuur waarop ze zich plots alleen gelaten had gevoeld, niet klaar voor de verantwoordelijkheid, zonder dat iemand dat doorhad.

En toen begon de dans in de dramadriehoek.

Wat is de dramadriehoek?

De dramadriehoek is een model van Stephen Karpman (1968) uit de Transactionele Analyse van Eric Berne. Het laat zien hoe mensen onbewust in destructieve interacties terechtkomen, via drie rollen.

• Ik ben machteloos, ik kan het niet alleen.
• Jij doet het verkeerd, jij schiet tekort.
• Ik moet dit fixen. Zonder mij red jij het niet.

De rollen lijken op het eerste gezicht behulpzaam of logisch, en ze houden ons gevangen in een patroon waarin niemand werkelijk verantwoordelijkheid neemt voor zichzelf. We wisselen bovendien continu van plek, zonder dat het iets oplost.

Hoe zag dat eruit in deze situatie?

De jonge collega begon als slachtoffer: overweldigd, alleen, onveilig. Daarna werd ze aanklager, fel en verwijtend naar haar leidinggevende. De leidinggevende schoot in de rol van redder: uitleggen, geruststellen, beloven. Even later voelde diezelfde leidinggevende zich slachtoffer van de aanval, en liet dat blijken. En ook ik, als begeleider, voelde me ineens onzeker. Had ik het niet moeten vragen?

Allemaal goedbedoelde reacties, allemaal invoelbaar. En toch was niemand echt in contact.

Wat is het alternatief? De winnaarsdriehoek

Gelukkig is er een andere manier. In de winnaarsdriehoek, beschreven door Acey Choy (1990), stappen we uit de psychologische spelletjes en neemt ieder verantwoordelijkheid voor de eigen gevoelens, behoeften en grenzen.

• Het slachtoffer transformeert naar iemand die kwetsbaar durft te zijn en om steun vraagt zonder zich klein te maken.
• De aanklager wordt een assertieve communicator die grenzen stelt zonder te veroordelen.
• De redder ontwikkelt zich tot een ondersteuner die pas bijspringt als daarom gevraagd wordt, en de ander in zijn kracht laat.

Hoe ziet dat eruit in de praktijk?

In dit geval gebeurde er iets anders dan de dans herhalen. Ik bleef zitten, ademde en luisterde. Zonder het weg te praten, zonder op te lossen. Ik was aanwezig bij wat er wel was: pijn, onmacht en de behoefte om gezien te worden.

En daarna, toen het rustiger werd vanbinnen, deed ze de vaccinatie. Zelfverzekerd, met plezier. Dat is wat er gebeurt als je uit de dramadriehoek stapt. Als je durft te voelen, en durft te zeggen hoe het echt met je is.

Zou je het zeggen als het anders was?

Die zin gebruiken we vaak binnen Het Nest. Een uitnodiging, geen truc. In plaats van te vragen of alles goed is, vragen we: zou je het zeggen als het niet goed was? Die vraag opent de deur naar eerlijkheid, naar het echte gesprek, naar alles wat zich aandient: twijfel, verdriet, frustratie, verlangen. Naar contact met jezelf en met de ander. Dat gesprek is niet altijd comfortabel, en het is wel waar psychologische veiligheid begint.

Hoe stap je eruit?

De dramadriehoek is geen fout of zwakte. Het is een oud overlevingsmechanisme dat we allemaal kennen, en we hoeven er niet in te blijven hangen. Je kunt oefenen in het stellen van eerlijke vragen, in aanwezig zijn zonder oordeel, in luisteren met je hele aandacht. In coaching is dit patroon een van de dingen die we het vaakst samen onderzoeken.

Want in elke samenwerking, of die nu gaat tussen generaties, rollen of karakters, geldt: zodra je durft te zeggen hoe het echt is, verandert alles.

Herken je de dans en wil je onze blik op jouw situatie? Via onze pagina leiderschapsvraag kun je je vraag inspreken of mailen. Je ontvangt persoonlijke feedback van Bernadette of David.

Veelgestelde vragen

Wat is de dramadriehoek?

De dramadriehoek is een model van Stephen Karpman (1968) uit de Transactionele Analyse. Het beschrijft drie rollen waarin mensen onder spanning schieten: het slachtoffer dat zich machteloos voelt, de aanklager die de ander tekort vindt schieten, en de redder die het wil fixen. De rollen wisselen voortdurend en houden iedereen gevangen in een patroon waarin niemand verantwoordelijkheid neemt voor zichzelf.

Wat is de winnaarsdriehoek?

De winnaarsdriehoek van Acey Choy (1990) is de gezonde tegenhanger van de dramadriehoek. Het slachtoffer wordt iemand die kwetsbaar durft te zijn en om steun vraagt, de aanklager wordt een assertieve communicator die grenzen stelt zonder oordeel, en de redder wordt een ondersteuner die pas bijspringt als daarom wordt gevraagd. Ieder neemt verantwoordelijkheid voor de eigen gevoelens, behoeften en grenzen.

Hoe stap je uit de dramadriehoek?

Door aanwezig te blijven zonder te redden, te verwijten of weg te kruipen. Blijf zitten, adem, luister zonder op te lossen, en benoem wat er is. En stel de vraag die het echte gesprek opent: zou je het zeggen als het niet goed was? De dramadriehoek is een oud overlevingsmechanisme, geen zwakte. Eruit stappen is te oefenen, alleen en met begeleiding.